Die titel en die voorblad­afbeelding van hierdie bundel “jagstories, liegstories en ­spookstories” wek ’n sekere ­verwagting by die leser: ’n Stoel kan maar nadergesleep word vir ’n uiters outentieke lees­ervaring oor die Marico­kontrei – sy ­slange, gediertes en ­gedaantes, asook sy vele ­interessante ­mense.

Hierdie betowerende wêreld­deel het al ’n bykans onvergeetlike karakter, oom Schalk ­Lourens, vir die Suid-Afrikaanse letterkunde opgelewer.

En dan verrys die ­opwindende ­moontlikheid opeens in die voor­nemende leser se ­gemoed: Gaan ’n mens dalk al ­lesende ’n oog­getuie word van die oopskryf in Afrikaans van dít wat ­Herman Charles Bosman ­destyds so voor­treflik in Engels vermag het?

Ná die ­eerste paar stories ­besef die leser reeds dat hier ’n paar annerlike slange in die gras is: ­Benewens die eerste vier ­verhale, ’n enkele jagstorie in die middel, en dan miskien weer die laaste twee stories oor “die ­waterbobbejaan”, speel die meeste verhale nie in die ­Marico nie, maar wel ­honderde kilo­meter verder suid.

Een verhaal (“Manne van staal”) gebeur selfs doer ver in die ou Kalahari, iewers langs die Molopo­rivier.

Die geografiese en sosiaal­kulturele kern van dié boek is dus nié die Marico-omgewing in die eertydse Wes-Transvaal nie, maar veel eerder Swanepoel se grootwordwêreld, die Wes-Vrystaat – meer spesifiek Bothaville en omstreke.

Anders ook as by Bosman kry dié streek se karakters hier ­weinig vertelkans. ’n Eie, outentieke streekstem ontbreek in Swanepoel se stories.

In Marico se mambas het die leser in bykans elke storie te doen met ’n outobiografiese ek-verteller wat oor sy en (meestal) sy familielede se toentertydse ­wedervaringe langs die ­Vaal­rivier vertel.

Só word ­byvoorbeeld telkens ’n volledige verhaal afgestaan as ’n ­hulde­blyk aan sy ouma ­(“Ouma ­Ella”), aan sy oupa (“ ’n Jeep het nie leisels nie”) en sy ­geliefde oom Hans (“Krans­fontein se mense”).

Soms lei dit wel tot boeiende sketse, by­voorbeeld “Die groot water”, maar vir hierdie leser was die meer ­geslaagde verhale dié waarin Swanepoel soms weg van ­homself en sy eie ­familiekring kon skryf, by­voorbeeld ’n ­tragikomiese San-verhaal (“Ou Vingertjie”) met sy interessante daggaryme, die tragiese ­verhaal van Servaas Prinsloo, ’n sukkelaar uit die Wes-Vrystaat, wat – klaarblyklik vir almal se ­beswil – sy vrou en kinders vir ’n transportwa en ’n span osse aan ’n ryk man verruil (“Die ruil­transaksie”); of die enkele kere waar Swanepoel wel ­toelaat dat ’n karakter sy of haar eie storie ­vertel (“Die sand­kliphuis”).

Ook die heerlike ­dialoog in “Dem foel” tussen die boer, ene Koos Kwê­voel, en ’n ­Engelsman, Jock ­MacLauchlin, het hierdie leser laat krul van die lag.

Van lag en lekkerkry gepraat: Swanepoel het inderdaad die vermoë om sy vertellinge soms in spontaan humoristiese ­oom­blikke eiehandig heerlik op te kikker. Hy hoef nie by ander skrywers en storievertellers te gaan leen nie.

In “Manne van staal” laat hy ­egter vir tant Marja opeens (woordeliks!) in oorlede Tolla van der Merwe se stem praat toe sy die tandarts, as hy haar wil inspuit, aan sy binneboud ­beetkry en dreig: “Doktertjie, ons gaan ­mekaar nie seermaak nie, nè?”

Soms staan verhaaltegniese onafgerondheid tussen die ­vertelling en ’n werklik ­­genot­volle lees­ervaring.

Dikwels is die inleidende deel van die ­storie te lank of lomp; soms word ver­skillende ­verhaallyne saamgeklodder onder een titel. En heel dikwels word die ­natuurlike slot van ’n ­verhaal oorspoel deur ’n woordvloed ­triviale eind-mededelings.
Volgens ­Wium van Zyl in ­Syferfonteine – verhale uit streke van die Afrikaanse taal­landskap is daar tans by ­geskiedskrywers ’n groot ­belangstelling in die klein ­geskiedenis wat uit kontrei­verhale na vore kom.

Hier stel Swanepoel nie teleur nie: Historici sal met vrug sy verhaal “Getrou tot die dood” kan lees en bestudeer.
Hierin word breed­voerig, ­onder andere met behulp van familie-oor­lewering, vertel hoe generaal ­Beyers tydens die ­rebellie van 1914 aan sy einde ­gekom het – nie weens ver­drinking (soos wat die ­ampte­like regeringsverslae dit wil hê nie), maar vanweë ’n ­enkele skoot uit die geweer van oom Kerneels Kleinkoppie ­Niemandt, glo ’n eertydse lyfwag van generaal Smuts.

Hierdie boek sou egter, ­volgens hierdie leser se oordeel, véél kon baat by ’n gebiedskaart voor- en/of agterin.
Soms was dit moeilik om ’n mens ruimtelik te oriënteer ­tussen die streke wat in hierdie vertellinge ­oorspan word.
Ook sou verklarings ter ­verheldering van sekere ­ouer woorde en uitdrukkings hier nuttig kon wees, veral vir ’n ­jonger geslag lesers.

Bogenoemde besware ten spyt was Marico se mambas ’n heel ­leesbare en genotvolle boek.

HUMAN & ROUSSEAU, KAAPSTAD. (SAGTEBAND, 143 BLADSYE).

Pieter Strauss is ’n kontrei­verhaalskrywer en Afrikaans­onderwyser.

Read more...